Wow, die's scherp! Je hebt zeker een goeie camera? Niet zelden is dat de manier waarop een leek een positief waardeoordeel geeft aan je foto. Laat ik meteen voorop stellen dat de esthetische kwaliteit van een foto zeker niet afhangt van de scherpte. Een foto die bewust out of focus is kan gewoon heel mooi zijn. En vaak voegt een onscherpe achtergrond (bijvoorbeeld bij een portret) een bijzondere atmosfeer aan een foto toe. Dat heeft met een technisch woord achtergronddistractie.

Maar goed, laten we er voor het gemak even vanuit gaan dat we foto's proberen te maken die 'in focus' zijn, ofwel scherp. De huidige digitale spiegelreflex camera's hebben geavanceerde Auto Focus systemen (AF) die ervoor moeten zorgen dat we scherpe shots maken. Maar zijn die dan onfeilbaar? Niet in het minst! De afgelopen tijd werden enkele van mijn foto's door Shutterstock geweigerd met het commentaar 'Your image is not in focus or focus is not located where we feel it works best'.

In eerste instantie meende ik dat de betreffende foto's wel degelijk scherp waren. Tweehonderd procent vergroting op mijn scherm wees uit dat Shutterstock gelijk had. Ze waren net een fractie out of focus; in eerste instantie zelfs moeilijk te zien. De bewuste foto's had ik gemaakt met autofocus en ik nam mezelf voor om meer handmatig scherp te stellen (MF). Nu is dat met de meeste objectieven nog niet zo simpel vanwege de korte slag van de scherpstelring; want hoe langer hoe beter.

Maar oefening baart kunst; ik heb vrijwel alle recente shots gemaakt in Zwitserland en Parijs handmatig scherp gesteld. Het went snel en ik moet zeggen dat je nauwkeuriger je scherpstelpunt kunt bepalen. Ook hyperfocaal scherpstellen is handmatig makkelijker. Het is wel een manier van fotograferen die tijd kost; rustig framen, instelling bepalen en scherpstellen. Bij bepaalde takken van fotografie is handmatig scherpstellen zelfs een must. Ik heb hierna de belangrijkste omschreven.

1. Marcofotografie

Mijn Canon EF 100 f/2.8L IS Macro heeft een brede scherpstelring met een lange slag dat handmatig scherpstellen makkelijk maakt. De beperkte scherptediepte vereist nauwkeurige scherpstelling. Bij gebruik van AF heeft de lens soms de neiging op hol te slaan, vooral wanneer je uit de hand fotografeert. Een statief biedt uitkomst maar ook dan heeft handmatig scherpstellen de voorkeur.

2. Nachtfotografie

In povere lichtomstandigheden of 's nachts heeft een conventioneel autofocus systeem vaak moeite om een scherpstelpunt te detecteren. Dus zoals ik schreef in mijn posting 'Tien geheimen van nachtfotografie': Stel handmatig scherp met behulp van live-view. Met de vergrotingsfactor kun je heel erg nauwkeurig scherpstellen. Het spreekt voor zich dat je voor dit soort fotografie bij voorkeur een statief gebruikt.

3. Portretfotografie

Het is een ongeschreven wet dat de ogen van een portret perfect in focus moeten zijn. Handmatige scherpstelling geeft je volledige controle over het gewenste scherpstelpunt. Zeker bij grote diafragma's, waardoor zeer beperkte scherptediepte een vervaagde achtergrond creeert, is het scherpstelpunt de bepalende factor. Vertrouw niet op het autofocus maar stel handmatig scherp.

4. Door glas of een hek fotograferen

Misschien heb je wel eens door een raam of een hek gefotografeerd en wist de camera niet waarop het moest scherpstellen; een etalage of de dierentuin zijn enkele voorbeelden. Ook hier van autofocus naar handmatig scherpstellen switchen en rustig handmatig scherpstellen. Je kunt dan zelf bepalen of je het hek op de voorgrond of het onderwerp erachter in focus wilt hebben. Ook hier geeft handmatig scherpstellen alle gewenste controle.

5. Actiefotografie

Je zou zeggen dat je (snel) bewegende onderwerpen (raceauto's, vliegtuigen, sporters) altijd met de autofocus in de AI Servo mode moet fotograferen. Maar zelfs dat kan je shot helemaal verbruien. Vooral bij panning kun je beter vooraf handmatig een ideaal scherpstelpunt bepalen en wanneer het object in beeld komt gewoon soepel meebewegen. Dat geeft vaak veel betere resultaten dan de autofocus. Echter, ingeval een object in een rechte lijn snel naar je toe komt of van je af gaat is AF + AI Servo aanbevelenswaardig voor een goed resultaat.


Wellicht zijn er meer situaties; die mogen jullie dan aanvullen. Ik wilde gewoon de belangrijkste even aanstippen. Een goede, geslaagde foto maken betekent dat je als fotograaf een maximale controle over het proces moet hebben. Dat geldt natuurlijk voor je cruciale instellingen zoals ISO waarde, diafragma en sluitertijd. Maar ik zou (handmatig) scherpstellen aan dat rijtje toe willen voegen omdat je daarmee het scherpstelpunt beter bepaald en je foto vaker (dan met AF) 100 procent in focus is.

Waren al mijn vakantiefoto's nu raak? Nee, dat is niet mogelijk maar een eerste voorzichtige analyse vertelt me dat met autofocus 20 procent onscherp is en wanneer ik handmatig scherp stel hooguit 10 procent. Het dwingt je ook meer aandacht te geven aan je framing waardoor je sowieso minder hoeft te croppen; een niet te onderschatten voordeel. De veel geprezen Zeiss en de Canon TS-E objectieven hebben zelfs geen autofocus en daar is prima mee te leven heb ik me laten vertellen.

In de cinematografische wereld is handmatig scherpstellen nog steeds de norm. Nodeloos te vertellen dat daar het scherpstelpunt en 100 procent in focus onverbiddelijk is. Wat wil je met een vergroting op een bioscoopscherm? Toegegeven, ze gebruiken superieure (prime) lenzen maar dat is niet allesbepalend. Begrijp me niet verkeerd, in bepaalde gevallen gebruik ik nog steeds het autofocus maar ik ben handmatig scherpstellen wel als een essentiele vaardigheid gaan zien.

Enfin, probeer het in de praktijk maar eens uit zou ik zeggen. Het is geen must maar je zult zien dat wanneer je jezelf oefent in handmatig scherpstellen je bewuster en geconcentreerder fotografeert en daardoor (waarschijnljk) betere foto's maakt.